Wszystkie nauki, których celem podstawowym jest badanie i odtwarzanie społeczno – kulturowej przeszłości rodzaju ludzkiego , wskazują na nierozerwalny związek pomiędzy istnieniem samego człowieka a różnego rodzaju działaniami wojennymi i zbrojnymi. Niektórzy badacze uważają nawet, że wojna jest najstarszą formą stosunków międzyludzkich, towarzyszącą im od początków ludzkiej cywilizacji.
Współcześnie możemy uznać, iż wojny są zjawiskiem społeczno – polityczno – historycznym, które charakteryzuje zorganizowana walka zbrojna pomiędzy dwoma (lub więcej) podmiotami stosunków międzynarodowych. Warto jednak zaznaczyć, że podana definicja odnosi się jedynie do konfliktów zbrojnych toczących się między państwami – musimy dostrzegać w tym procesie symetrię działań. Obecnie zauważamy, że coraz powszechniejszym jest zjawisko konfliktów o niskim stopniu intensywności, inaczej nazywanych asymetrycznymi. Przeciwnikami w wojnie już nie są dwa suwerenne obszary geopolityczne, tylko jeden jest podmiotem niepaństwowym (organizacja terrorystyczna czy zorganizowana grupa przestępcza) a drugi jest uczestnikiem stosunków międzynarodowych (państwo).
W związku ze zmianą strategicznych układów sił po rozpadzie Związku Radzieckiego i zakończeniu okresu zimnej wojny, musiało nastąpić pewne przewartościowanie działań zbrojnych i samych wojen. W epoce zagrożeń asymetrycznych pojęcie wojny staje się przestarzałe i nie mieszczące się w marginesie kanonu operacji wojskowych. Stąd, coraz powszechniejszym jest używanie terminu – konflikt zbrojny, którego największą zaletą jest to, że pozwala na bardzo szeroką analizę wszystkich sporów oraz napięć wewnętrznych, w których dochodzi do użycia siły.
Patrząc z perspektywy czasu na wojny, które już były, ale i na te, które nadejdą, nie można nie zgodzić się z tezą, iż wojna stała się największym motorem postępu. Rzeczywistość, w której żyjemy, nie mogłaby się obejść bez wynalazków, które zostały stworzone z myślą o rozwijaniu sztuki wojennej. Dlatego też, jedno z kardynalnych praw prowadzenia działań zbrojnych kładzie nacisk na związek pomiędzy materialnymi podstawami życia społeczeństw a sposobem walki. Stąd płynie wniosek, że charakter każdej wojny będzie podyktowany rozwojem cywilizacyjnym, biorących w nim udział, nacji. Jeżeli przyjmiemy za punkt wyjścia, do powyższych rozważań, ujęcie tofflerowskie będziemy w stanie wyróżnić trzy poziomy cywilizacyjne ludzkości:
1. społeczeństwo agrarne – zaliczamy do nich obywateli państw słabo rozwiniętych, które utrzymują się głównie z rolnictwa (ewentualnie z wydobycia surowców). Ich siły zbrojne przypominają bardziej miejscowe milicje niż zorganizowane wojsko. Często są to de facto grupy przestępcze lub organizacje terrorystyczne.
2. społeczeństwo industrialne – są to państwa, które weszły na drogę przemysłowego rozwoju, lub już dawno można było je określić, jako przemysłowe. Ich siły zbrojne to pozostałości struktur zimnowojennych, zorganizowane i liczne, ale z przestarzałym zapleczem technologicznym.
3. społeczeństwo informatyczne – są to państwa wysoko rozwinięte, posiadające, niekoniecznie liczne, ale doskonale wyposażone armie, posiadające dużą siłę ognia oraz mobilność.
Stawiając sobie pytanie: skąd się biorą napięcia i spory międzynarodowe? Jesteśmy w stanie odpowiedzieć, że głównie poprzez nierównomierne rozmieszczenie dóbr (materialnych i niematerialnych). Rywalizacja o wszelkie zasoby, takie jak władza polityczna, dostęp do żyźniejszych pól uprawnych, surowców naturalnych etc., będzie najbardziej oczywistą odpowiedzią. W momencie, w którym jedna grupa społeczna, staje naprzeciw drugiej, a w relacjach między nimi zaczyna dużą rolę odgrywać walka o dobra, oczywistym jest, że prędzej czy później będzie musiało dojść do konfliktu (ekonomicznego, politycznego lub militarnego).
W literaturze przedmiotu, wyróżnia się pięć głównych, tzw. czynników konfliktotwórczych:
1. czynnik kulturowy – stanowi on podstawę sporów o charakterze kulturowym, gdzie podmiotami są państwa odmienne kulturowo, najczęściej prezentujące różne poziomy rozwoju cywilizacyjnego.
2. czynnik etniczny – mający swe uwarunkowania w nierównym traktowaniu mniejszości narodowych przez panującą większość. Może on dotyczyć suwerennych państw, bądź będących pod okupacją innego.
3. czynnik religijny – będący podstawą konfliktów między, żyjącymi na tym samym terenie, grupami wyznaniowymi, nie potrafiącymi wspólnie koegzystować.
4. czynnik ekonomiczny – pojawia się on w spolaryzowanym społeczeństwie (bogata Północ i biedne Południe), gdzie upośledzona jego część, stara się uzyskać dostęp do większej ilości dóbr.
5. czynnik terytorialny – będący najczęstszą przyczyną konfliktów zbrojnych, w których podmioty walczą o bogate w surowce naturalne (woda, ropa etc.) terytoria.
Warto zaznaczyć, że każdy konflikt oparty jest na kilku czynnikach konfliktotwórczych, chociaż może się zdarzyć, że jeden z nich odgrywa w nim kluczową rolę. Rozgrywające się w dzisiejszych czasach spory, często są pozostałością nieuregulowanych napięć okresu „zimnej wojny”.
Zobacz też Wojna czy konflikt z terroryzmem
[...] Zobacz też Wojna a konflikt zbrojny [...]